Opiniestuk: Marktwerking desastreus voor pensioenfondsen

Februari 2010 - De financiële crisis heeft diepe sporen achter gelaten bij de Nederlandse pensioenfondsen. De scherpe daling van de waarden van de aandelen-, obligatie- en alternatieve beleggingen in combinatie met de sterke daling van de marktrente, heeft geleid tot ongekend lage dekkingsgraden. Deze ontwikkeling is het desastreuze gevolg van de marktwerking voor pensioenfondsen en brengt aanzienlijke kosten met zich mee.

De crisis heeft een gat van ruim 200 miljard geslagen,  ruim 100 miljard als gevolg van het verlies op de beleggingen en daarnaast ruim 100 miljard aan extra verplichtingen door de dalende rente.

Zowel de toezichthouder DNB als diverse commissies (waaronder Frijns) hebben zich op de pensioenfondsen gestort. Belangrijke conclusie is dat veel pensioenfondsbestuurders de risico’s van het beleggingsbeleid hebben onderschat en onvoldoende aandacht hebben besteed aan het vraagstuk van governance en beheersing van risico’s.

Nu is de overtrokken respons dat beleggingsdeskundigen zitting moeten nemen in pensioenfondsbesturen. Het belangrijkste argument daarvoor is dat de afgelopen jaren de meeste pensioenfondsen het vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed, daardoor op afstand zijn gekomen en onvoldoende zicht hebben op uitvoering van het beheer.

Dit is het verwoestende effect van de marktwerking. In het verleden waren pensioenfondsbesturen volledig eigenaar van de uitvoeringsorganisatie, zowel voor de administratie als het vermogensbeheer. Het bestuur benoemde de directieleden, stelde de directiesalarissen vast, bepaalde de hoogte van de vergoeding voor administratie en beheer, kreeg rekening en verantwoording afgelegd en ontsloeg in voorkomende gevallen niet goed functionerende directieleden. In deze situatie was volstrekt helder dat de uitvoeringsorganisatie maar een belang had te dienen en dat was het belang van het pensioenfondsbestuur en de achterbannen, zijnde werkgevers, deelnemers en gepensioneerden.

De overheid wenste marktwerking in de pensioenfondssector. Gevolg is geweest dat beleid en uitvoering zijn gesplitst, er grote uitvoeringsorganisaties zijn ontstaan en besturen op afstand van hun beheerder zijn komen te staan. Het is een teleurstellende constatering dat als gevolg van deze ontwikkeling pensioenfondsbesturen blijkbaar niet meer volledig kunnen vertrouwen op hun beheerder en vervolgens genoodzaakt zouden zijn om zelf duur betaalde deskundigen in het bestuur op te nemen.

Maar dat leidt alleen maar opnieuw tot een forse kostenstijging voor besturen. Het aantal beleggingsdeskundigen dat nodig zou zijn om alle pensioenfondsbesturen te vullen is enorm (meer dan 1.000 deskundigen). In veel gevallen zouden die deskundigen bovendien gerekruteerd moeten worden bij de huidige vermogensbeheerders, die blijkbaar in de beoordeling van toezichthouder en commissieleden de afgelopen periode steken hebben laten vallen. Wat maakt dat zij in de rol van bestuurslid het beter zullen doen?

De kwetsbaarheid van twee deskundigen in een bestuur is groot en betwijfeld mag worden of die voldoende tegenwicht kunnen bieden aan grote vermogensbeheerorganisaties.

Kleine pensioenfondsen, waarvan er zeer vele zijn, zullen als klap op de vuurpijl niet of nauwelijks in staat zijn om de extra kosten op te vangen. Recente wetgeving heeft voor hen al voor aanzienlijke kostenstijgingen gezorgd. Deze groep is nu al niet in staat om eigen bestuursbureaus op te richten en te financieren, laat staan beleggingsdeskundigen aan te trekken.

Het is dringend gewenst dat de overheid zich herbezint op de marktwerking. Van belang is dat pensioenfondsen weer de volledige regie op de beheerorganisatie krijgen en die beheerder uitsluitend en alleen het belang van het bestuur dient en niet langer het eigen belang. Misschien moet beleggen wel weer saai en eenvoudig worden. Op dit gebied is een duidelijke parallel met de banken te trekken die de afgelopen jaren het eigen belang vooropgesteld hebben in plaats van het belang van klanten en samenleving. Hoogste tijd om daar naar terug te keren.

Tim Kamphorst is partner en directeur van The Executive Network, dat bemiddelt bij het vervullen van topfuncties in de financiële en zakelijke dienstverlening.